## Ai được lợi từ trao đổi? Một giao dịch tự nguyện tạo lợi ích khi mức sẵn lòng trả của người mua cao hơn chi phí của người bán. Với mức sẵn lòng trả `10`, chi phí `6` và giá `8`, người mua nhận `2` lợi ích và người bán cũng nhận `2`. Giá quyết định cách chia chênh lệch, không tự tạo ra chênh lệch đó. Trên toàn thị trường, cộng các phần của người mua thành **CS** và các phần của người bán thành **PS**. Xem tiếp <ref slide="2">Thặng dư tiêu dùng là gì?</ref>. ## Thặng dư tiêu dùng là gì? **Thặng dư tiêu dùng** là tổng lợi ích mà người mua nhận được vì họ trả một mức giá thấp hơn mức họ sẵn lòng trả. Đường cầu dốc xuống cho biết: ở các đơn vị đầu tiên, người mua đánh giá hàng hóa cao; với các đơn vị sau, mức sẵn lòng trả giảm dần. <vizz id="1"> </vizz> <viz id="1"></viz> **Kéo đường giá** lên và xuống. Quan sát lượng mua, vùng tô và các khoản chênh lệch của từng người mua thay đổi cùng nhau; sau đó **bật chế độ từng người mua** để đối chiếu với tổng diện tích. Khi giá giảm, hai việc cùng xảy ra: những người mua cũ có khoản chênh lệch lớn hơn, và một số người mua mới bắt đầu mua. Vì vậy CS thường tăng. Khi giá tăng, cả hai hiệu ứng đảo chiều. Với đường cầu tuyến tính, vùng này thường là một tam giác, nên có thể tính bằng `1/2 × đáy × chiều cao`. Nhưng ý nghĩa kinh tế có trước hình học: mỗi lát nhỏ của vùng tô là lợi ích của một giao dịch. Phía bên kia thị trường có một vùng đối xứng về ý tưởng: lợi ích của người bán ở <ref slide="3">Thặng dư sản xuất là gì?</ref>. ## Thặng dư sản xuất là gì? **Thặng dư sản xuất** là tổng lợi ích mà người bán nhận được khi giá bán cao hơn chi phí của họ. Đường cung dốc lên vì để sản xuất thêm đơn vị, thị trường thường phải huy động người bán có chi phí cao hơn hoặc nguồn lực tốn kém hơn. <vizz id="2"> </vizz> <viz id="2"></viz> **Kéo đường giá** và quan sát vùng thặng dư của người bán. **Bật chế độ từng người bán** để xem vì sao người có chi phí thấp nhận chênh lệch lớn hơn. Nếu giá tăng, các người bán đang hoạt động nhận được PS lớn hơn; đồng thời những đơn vị có chi phí cao hơn cũng trở nên đáng sản xuất. Nếu giá hạ, một số giao dịch không còn đủ bù chi phí và biến mất. CS đo lợi ích phía cầu, còn PS đo lợi ích phía cung. Khi đặt hai vùng trên cùng một đồ thị, bạn có thể thấy lợi ích của cả thị trường và tính chúng bằng diện tích trong <ref slide="4">Tính CS và PS trên đồ thị</ref>. ## Tính CS và PS trên đồ thị Tại cân bằng `P = 6`, `Q = 4`, phần giữa đường cầu và giá là thặng dư tiêu dùng (CS); phần giữa giá và đường cung là thặng dư sản xuất (PS). Với đáy `4` và chiều cao `4`, mỗi tam giác có diện tích `1/2 * 4 * 4 = 8`, nên tổng thặng dư là `16`. Diện tích không chỉ là hình học: nó cộng chênh lệch lợi ích của từng đơn vị giao dịch. Xem tiếp <ref slide="5">Giá thay đổi, lợi ích đổi</ref> để thấy các vùng đổi ra sao khi giá thay đổi. ## Giá thay đổi, lợi ích đổi Đồ thị dùng cùng đường cung và cầu để so sánh mức cân bằng với giá tham chiếu cao và thấp. Vùng xanh biểu diễn lợi ích chuyển giữa người mua và người bán trên các đơn vị vẫn giao dịch; vùng đỏ là tổn thất vô ích vì các giao dịch có lợi không diễn ra. Ở ví dụ này, cân bằng là `P=60`, `Q=40`. Giá `P=80` và `P=40` đều làm lượng giao dịch thực tế giảm xuống `Q=20`, nhưng hướng chuyển giao lợi ích đảo chiều. ## Thử thách: thuế và thặng dư **Thuế theo đơn vị** tạo ra một khoảng cách giữa số tiền người mua trả và số tiền người bán thực nhận. Với cầu \(P=12-Q\) và cung \(P=Q\), thị trường ban đầu cân bằng tại \(Q=6\). Khi có thuế \(t\), lượng giao dịch thỏa \(12-Q=Q+t\), nên thuế làm một số trao đổi có ích không còn diễn ra. <viz id="1"></viz> ### Nhiệm vụ của bạn **Điều chỉnh thanh trượt thuế** để lượng giao dịch giảm xuống đúng \(4\), không phải chỉ gần đúng. Khi đó, hãy **bấm lần lượt vào bốn vùng màu** để nhận diện: - **CS**: lợi ích của người mua còn giao dịch; - **PS**: lợi ích của người bán còn giao dịch; - **doanh thu thuế**: khoản chuyển giao cho chính phủ; - **tổn thất vô ích**: lợi ích biến mất vì các giao dịch từ \(Q=4\) đến \(Q=6\) không còn xảy ra. Hãy nhìn hai đường giá gạch ngang: giá người mua trả trừ giá người bán nhận chính là thuế mỗi đơn vị. **Đặt lại và thử lại** nếu cần. Thử thách hoàn tất chỉ khi bạn đồng thời có đúng thuế, đúng lượng và cả bốn vùng. Cách phân tách này nối tiếp cách đọc diện tích ở <ref slide="4">Tính CS và PS trên đồ thị</ref>: thuế không chỉ làm giảm thặng dư, mà còn chia phần giảm đó thành một khoản chuyển giao và một phần mất hẳn.